Wzorowe wsie spółdzielcze – staszicowski model po latach

Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze Stanisława Staszica – które stało się doskonałym przykładem instytucji lokalnych działających pod wspólnym „parasolem”, a realizujących rozliczne potrzeby mieszkańców wsi – wyprzedziło o niemal sto lat wiele podobnych inicjatyw powstałych na ziemiach polskich. Nazywano je zwykle „wzorowymi wsiami spółdzielczymi”, gdyż ich jądrem były najczęściej lokalne spółdzielnie, wokół których powstawały kolejne kooperatywy, stowarzyszenia i inne organizacje. We wszystkich takich przypadkach – podobnie jak to było w przypadku Stanisława Staszica – wszystko zaczynało się od pełnych społecznego zaangażowania działań, a zwykle i wsparcia finansowego, „oświeconych” jednostek, którymi często byli katoliccy księża.

Czytaj dalej

Tzw. Statut Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego

Hrubieszowskie Towarzystwo Wspólnego Ratowania się w Nieszczęściach, założone w 1816 r. przez ks. Stanisława Staszica, funkcjonowało w oparciu o umowę zawartą między fundatorem a miejscową ludnością. Był to Kontrakt Towarzystwa Rolniczego Rubieszowskiego w zamiarze udoskonalenia rolnictwa i przemysłu oraz wspólnego ratowania się w nieszczęściach między Gminami Włość Hrubieszowską składającemi. Ks. Stanisław Staszic zawarł umowę cywilną z 329 włościanami – gospodarzami ze wsi i osad chłopskich: Bohorodycy (Brodzicy), Busieńca, Czerniczyna, Djakonowa (Dziekanowa), Jarosławca, części wsi Putnowice, części wsi Szpikołosy i części miasta Hrubieszowa (wójtostwa i osady Podzamcze). Od 1856 roku członkami Towarzystwa zostali także mieszkańcy pozostałej części Szpikołos i wsi Białoskóry. Do początków XX wieku w skład Towarzystwa weszły jeszcze majątek Teratyn oraz folwark i las Drohiczany. Czytaj dalej

Fizjokratyzm w teorii i praktyce Stanisława Staszica

Ks. Stanisław Staszic, twórca Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego, jeden z czołowych przedstawicieli polskiego Oświecenia, w swej działalności gospodarczej opierał się przede wszystkim na doktrynie fizjokratyzmu, stworzonej przez francuskiego lekarza i ekonomistę – Francoisa Quesnaya (1694 – 1774). Fizjokratyzm jest pierwszym teoretycznym systemem francuskiej szkoły ekonomicznej, który przeciwstawiał się teorii merkantylizmu.

Czytaj dalej

Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie w ostatnich latach istnienia

Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie w okresie zaborów przechodziło różne etapy rozwoju i działalności. Choć jego powstanie wiązało się z ukształtowaniem struktur i mechanizmów samorządowych oraz stworzeniem licznej i skonsolidowanej wspólnoty mieszkańców, to życie gospodarcze i możliwości na jego rozwój były silnie ograniczane przez władze carskie. Dotyczy to zwłaszcza okresu po 1864 roku, czyli po upadku Powstania Styczniowego. Czytaj dalej

STANISŁAW STASZIC – pionier nie tylko spółdzielczości

Stanisław Staszic nazywany często „ojcem założycielem polskiej spółdzielczości”, był człowiekiem o wielu niezwykłych talentach, które realizował na przeróżnych obszarach przez całe swoje życie. Interesowały go nie tylko nauki społeczne i praktyczna działalność na rzecz społeczeństwa (czego dobitnym przejawem było stworzenie Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego dla Ratowania się Wspólnie w Nieszczęściach), ale również nauki przyrodnicze, w tym geologia, którą nazywał „ziemiorodztwem”. Zaowocowało to odbyciem od 1792 roku wielu podróży naukowych po kraju, których ukoronowaniem były badania geologiczne prowadzone w latach 1802-1805 w Karpatach i ich najwyższej partii – w Tatrach, zarówno po ich polskiej (a ściśle galicyjskiej), jak i węgierskiej (obecnie słowackiej) stronie. Przy tej okazji wszedł Staszic na wiele szczytów tatrzańskich, w szeregu przypadków jako ich pierwszy zdobywca i przewędrował liczne partie tych słabo wówczas znanych i niedostępnych gór. Wysokogórskie doświadczenia miał zresztą już wcześniej, zwiedzając przy okazji swych studiów w Paryżu Alpy i Apeniny, a nawet wspinając się podczas swojej podróży na Sycylię, na Etnę. Dzięki temu uważany jest Staszic często również za „ojca polskiej geologii” i „ojca polskiego taternictwa”.

Czytaj dalej

Kto był pierwszy?

Mówi się często, że dzieło Stanisława Staszica – Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze Ratowania się Wspólnie w Nieszczęściach, którego 200 rocznicę powstania obchodzimy w 2016 roku – było najstarszą w Polsce, a może i na świecie spółdzielnią, a Staszica nazywamy ojcem polskiej spółdzielczości. Stwierdzenie to może budzić zdziwienie osób zaznajomionych z zagraniczną literaturą o historii spółdzielczości, wg której pierwszą spółdzielnią na świecie było Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierów powstałe w Anglii w 1844 roku. Więc kto był pierwszy, my czy Anglicy? Sprawa jest bardziej skomplikowana – przedstawiciele niemal wszystkich narodów twierdzą, i to nie bez podstaw, że to właśnie u nich powstały najstarsze spółdzielnie! Niektóre z nich przetrwały do współczesnych czasów. Oto jeden z takich mało znanych u nas przykładów.

Czytaj dalej